Cẩm nang gia đình và chăm sóc trẻ
（Cập nhật）
Những cách rèn luyện trí tuệ cảm xúc từ nhận biết cảm xúc đến giao tiếp, đồng cảm và kiểm soát phản ứng
EQ không phải chỉ là khả năng “kiềm chế cảm xúc”. Một người có trí tuệ cảm xúc tốt còn cần nhận biết mình đang cảm thấy gì, hiểu nguyên nhân phía sau cảm xúc, nhận ra cảm xúc của người khác và lựa chọn cách phản ứng phù hợp với từng tình huống.
Vậy làm thế nào để phát triển EQ? Có thể luyện EQ mỗi ngày hay không?
Dưới đây là 10 cách phát triển EQ có thể bắt đầu từ những tình huống rất quen thuộc trong công việc, gia đình và các mối quan hệ.
EQ Có Thể Rèn Luyện Và Phát Triển Không?
10 Cách Phát Triển EQ Và Luyện EQ Mỗi Ngày
Luyện EQ Trong Công Việc Như Thế Nào?
Cách Phát Triển EQ Trong Các Mối Quan Hệ
Cách Phát Triển EQ Cho Trẻ Có Khác Người Lớn Không?
Ba Mẹ Có Thể Tạo Những Môi Trường Nào Để Trẻ Phát Triển?
Amitie Sports Club – Trải Nghiệm Cảm Xúc Và Hợp Tác Qua Thể Thao
Ishido – Trải Nghiệm Sự Tập Trung Và Kiên Trì Qua Soroban
Phát Triển EQ Và Năng Lực Phi Nhận Thức Có Giống Nhau Không?
EQ (Emotional Quotient) thường được dùng để nói về trí tuệ cảm xúc – khả năng nhận biết, hiểu và điều chỉnh cảm xúc của bản thân, đồng thời nhận biết và phản ứng phù hợp với cảm xúc của người khác.
Phát triển EQ vì vậy không đơn giản là cố gắng “không tức giận” hay luôn giữ tâm trạng tích cực.
Quá trình luyện EQ có thể bao gồm:
Những khả năng này có thể được thực hành thông qua các tình huống trong cuộc sống hằng ngày.
Trí tuệ cảm xúc không nên được nhìn như một con số cố định quyết định toàn bộ khả năng cảm xúc của một người.
Nhiều kỹ năng liên quan đến EQ như nhận diện cảm xúc, lắng nghe, điều chỉnh phản ứng, đồng cảm hay giao tiếp đều có thể được thực hành.
Tuy nhiên, phát triển EQ không diễn ra chỉ sau vài ngày.
Giống như nhiều kỹ năng khác, điều quan trọng là quan sát bản thân, thực hành trong những tình huống thực tế và duy trì trong thời gian dài.
Bước đầu tiên để quản lý cảm xúc là nhận ra cảm xúc đang xuất hiện.
Thay vì chỉ nghĩ:
“Tôi đang không ổn.”
hãy thử xác định rõ hơn:
“Tôi đang tức giận.”
“Tôi đang thất vọng.”
“Tôi đang lo lắng.”
“Tôi đang xấu hổ.”
“Tôi đang ghen tị.”
“Tôi đang căng thẳng.”
Việc gọi tên cụ thể giúp chúng ta quan sát trạng thái cảm xúc rõ hơn trước khi quyết định sẽ phản ứng như thế nào.
Sau khi nhận biết cảm xúc, hãy thử hỏi:
“Tại sao mình lại cảm thấy như vậy?”
Ví dụ, bạn tức giận vì đồng nghiệp đến muộn.
Nhưng phía sau cơn giận có thể là:
“Mình cảm thấy thời gian của mình không được tôn trọng.”
Hoặc bạn lo lắng trước một cuộc họp.
Nguyên nhân có thể là:
“Mình sợ không trả lời được câu hỏi.”
Việc tìm hiểu nguyên nhân không làm cảm xúc biến mất ngay lập tức, nhưng có thể giúp chúng ta hiểu vấn đề thực sự nằm ở đâu.
Một trong những cách luyện EQ đơn giản là tạo ra khoảng cách nhỏ giữa cảm xúc và hành động.
Khi đang tức giận hoặc căng thẳng, chúng ta có thể:
Mục tiêu không phải là né tránh cảm xúc.
Khoảng dừng giúp chúng ta có thêm thời gian lựa chọn cách phản ứng thay vì hành động ngay theo cảm xúc.
Không cần viết một trang dài mỗi ngày.
Bạn có thể ghi lại ba điều:
“Chuyện gì đã xảy ra?”
“Tôi cảm thấy gì?”
“Tôi đã phản ứng như thế nào?”
Sau một thời gian, bạn có thể nhận ra những tình huống thường xuyên kích hoạt cảm xúc của mình.
Ví dụ:
“Tôi thường căng thẳng khi kế hoạch thay đổi đột ngột.”
“Tôi dễ nổi nóng khi cảm thấy mình không được lắng nghe.”
Nhận ra những mô hình lặp lại là bước quan trọng để thay đổi cách phản ứng.
Lắng nghe không chỉ là im lặng chờ đến lượt mình nói.
Khi giao tiếp, hãy thử tập trung vào điều người kia đang muốn truyền đạt trước khi chuẩn bị câu trả lời.
Có thể hỏi:
“Ý bạn là... đúng không?”
“Điều đó khiến bạn cảm thấy thế nào?”
“Bạn muốn tôi lắng nghe hay muốn cùng tìm giải pháp?”
Khả năng lắng nghe giúp chúng ta hiểu cả nội dung lẫn cảm xúc phía sau lời nói.
Đồng cảm không có nghĩa là phải đồng ý với tất cả mọi người.
Bạn có thể không đồng ý với hành động của một người nhưng vẫn cố gắng hiểu:
“Tại sao họ lại phản ứng như vậy?”
“Họ đang lo lắng điều gì?”
“Nếu đứng ở vị trí của họ, mình có thể nhìn vấn đề khác đi không?”
Đây là một bài tập hữu ích để giảm xu hướng chỉ đánh giá tình huống từ góc nhìn của bản thân.
So sánh hai cách nói:
“Anh lúc nào cũng không tôn trọng tôi!”
và:
“Tôi cảm thấy khó chịu khi kế hoạch thay đổi mà tôi không được báo trước.”
Cả hai đều thể hiện sự không hài lòng.
Nhưng cách thứ hai tập trung vào cảm xúc và tình huống cụ thể thay vì tấn công con người.
Khi luyện EQ, việc diễn đạt rõ cảm xúc và nhu cầu của mình là một kỹ năng quan trọng.
Sau một cuộc tranh luận, thay vì chỉ nghĩ ai đúng ai sai, hãy thử tự hỏi:
“Mình đã phản ứng như thế nào?”
“Có lúc nào mình ngừng lắng nghe không?”
“Mình có nói điều gì chỉ vì đang tức giận không?”
“Lần sau mình có thể làm khác điều gì?”
Những tình huống thực tế thường là nơi tốt nhất để luyện EQ vì cảm xúc thật sự xuất hiện ở đó.
Thất bại thường tạo ra nhiều cảm xúc khó chịu như thất vọng, xấu hổ, tức giận hoặc mất tự tin.
Thay vì cố gắng loại bỏ hoàn toàn những cảm xúc này, có thể tập quan sát chúng và chuyển sự chú ý sang câu hỏi:
“Mình học được gì?”
“Điều gì nằm trong khả năng kiểm soát của mình?”
“Lần tiếp theo mình sẽ thay đổi điều gì?”
Khả năng tiếp tục hành động sau một trải nghiệm không như mong muốn cũng liên quan đến cách
chúng ta điều chỉnh cảm xúc.
Đọc sách về EQ có thể giúp chúng ta hiểu khái niệm.
Nhưng trí tuệ cảm xúc được thực hành nhiều nhất khi chúng ta thực sự tương tác với người khác.
Gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, đội nhóm và những mâu thuẫn nhỏ trong cuộc sống đều tạo ra cơ hội
để:
Vì vậy, phát triển EQ không chỉ là học thêm kiến thức. Điều quan trọng là biến những điều đã hiểu thành cách ứng xử trong cuộc sống.
Môi trường làm việc tạo ra rất nhiều tình huống liên quan đến trí tuệ cảm xúc.
Ví dụ:
Một người có thể bắt đầu luyện EQ bằng những hành động nhỏ như không trả lời email khi đang tức giận, hỏi lại trước khi kết luận ý của đồng nghiệp hoặc phân biệt giữa phản hồi về công việc và sự đánh giá về bản thân.
Với người quản lý, khả năng nhận biết trạng thái của bản thân và lắng nghe cảm xúc của nhân viên cũng có thể ảnh hưởng đến cách giao tiếp và xử lý xung đột trong đội nhóm.
EQ cũng được thể hiện rất rõ trong gia đình, tình bạn và các mối quan hệ thân thiết.
Khi xảy ra bất đồng, hãy thử thay:
“Bạn sai rồi.”
bằng:
“Tôi đang nhìn vấn đề theo cách này. Tôi muốn hiểu cách bạn đang nhìn nó.”
Khi người khác chia sẻ một vấn đề, không phải lúc nào họ cũng cần lời khuyên ngay.
Đôi khi một câu hỏi:
“Bạn muốn tôi nghe hay muốn cùng tìm cách giải quyết?”
có thể tạo ra một cuộc trò chuyện tốt hơn.
Phát triển EQ trong mối quan hệ không có nghĩa là luôn nhường nhịn. Khả năng nói rõ giới hạn và nhu cầu của bản thân một cách phù hợp cũng rất quan trọng.
Có.
Người lớn có thể chủ động quan sát bản thân, viết nhật ký hoặc phân tích nguyên nhân cảm xúc.
Với trẻ em, đặc biệt là trẻ nhỏ, cách tiếp cận nên cụ thể và gắn với trải nghiệm hơn.
Ba Mẹ có thể giúp trẻ:
Trẻ không chỉ học EQ qua lời dạy của người lớn mà còn thông qua cách Ba Mẹ phản ứng và những môi trường trẻ tham gia mỗi ngày.
Sự phát triển của trẻ không diễn ra trong một môi trường duy nhất.
Gia đình giúp trẻ học cách gọi tên và chia sẻ cảm xúc.
Bạn bè tạo ra những tình huống về chia sẻ, bất đồng và đồng cảm.
Hoạt động tập thể giúp trẻ thực hành giao tiếp và hợp tác.
Thể thao tạo ra những trải nghiệm về đội nhóm, thử thách, thắng – thua và cảm xúc.
Học tập tạo ra những trải nghiệm khác như tập trung, mắc lỗi, sửa lại và tiếp tục cố gắng.
Vì vậy, Ba Mẹ có thể lựa chọn nhiều môi trường bổ sung cho nhau thay vì kỳ vọng một phương pháp duy nhất phát triển mọi khả năng của trẻ.
Một lựa chọn Ba Mẹ có thể tham khảo tại TP.HCM là Amitie Sports Club – chương trình giáo dục thông qua thể thao có nguồn gốc từ Nhật Bản.
Amitie sử dụng triết lý:
“Thể thao là phương tiện – Giáo dục là mục tiêu.”
Trong quá trình chơi bóng đá, trẻ không chỉ vận động mà còn liên tục gặp những tình huống cần tương tác với người khác.
Trẻ phải nghe hướng dẫn, giao tiếp với đồng đội, chia sẻ bóng, hợp tác, trải nghiệm thắng – thua và tiếp tục thử khi chưa thực hiện được.
Đây là những tình huống thực tế để trẻ có cơ hội thực hành giao tiếp, hợp tác và cách phản ứng với cảm xúc trong môi trường tập thể.
Amitie có chương trình dành cho trẻ từ 3 tuổi. Ba Mẹ có thể cho trẻ trải nghiệm trước để xem môi trường thể thao theo nhóm có phù hợp với tính cách và sở thích của con hay không.
Amitie Sports Club Thảo Điền｜Lớp học bóng đá trẻ em
Trung Tâm Giáo Dục Thể Thao Cho Trẻ Em
Lớp Học Bóng Đá & Cheer Dance Dành Cho Trẻ Từ 3–14 Tuổi tại Thảo Điền, TP.HCM
28 Thảo Điền, An Khánh, Hồ Chí Minh
Nếu thể thao tạo ra nhiều tình huống tương tác xã hội, học tập lại tạo ra một loại thử thách khác.
Ishido là phương pháp giáo dục Soroban có nguồn gốc từ Nhật Bản mà Ba Mẹ có thể tham khảo tại TP.HCM.
Trong quá trình học, trẻ phải tập trung vào nhiệm vụ, thực hiện phép tính, nhận ra lỗi sai, sửa lại và tiếp tục thử những nội dung mới.
Đáng chú ý, một khảo sát hợp tác giữa Ishido và Khoa Giáo dục, Đại học Saitama tại Nhật Bản với 1.720 học viên đã ghi nhận mối tương quan thuận có ý nghĩa thống kê giữa mức độ yêu thích Soroban với một số năng lực phi nhận thức như cảm nhận về năng lực bản thân và tính kiên trì.
Kết quả này cho thấy mối tương quan, không chứng minh rằng học Soroban trực tiếp làm tăng những năng lực trên.
Ishido vì vậy không phải một “lớp học EQ”. Tuy nhiên, đây có thể là một môi trường học tập để trẻ trải nghiệm việc tập trung, gặp thử thách, sửa lỗi và tiếp tục cố gắng.
Tại TP.HCM, Ba Mẹ Việt Nam có thể tham khảo các cơ sở Ishido dành cho học viên Việt Nam.
Trung Tâm Giáo Dục Ishido - Shiki Soroban Việt Nam (Scenic Valley)
Trung tâm toán tư duy Soroban
TOÁN TƯ DUY THEO PHƯƠNG PHÁP NHẬT BẢN
801 Nguyễn Văn Linh, Phường Tân Phú, Quận 7, TP. Hồ Chí Minh
Trung tâm toán tư duy chuẩn Nhật Bản
Toán tư duy chuẩn Nhật với 50 năm uy tín
18A/10 Nguyễn Thị Minh Khai, Phường Đakao, Quận 1, Hồ Chí Minh Thành Phồ Hồ Chí Minhh Phồ, Sài Gòn, Hồ Chí Minh 700000
Trung tâm toán tư duy Soroban
Giải pháp "tối ưu hóa" quỹ thời gian cho ba mẹ⏳
360 Nguyễn Thị Minh Khai, Bàn Cờ, Hồ Chí Minh 700000
Không hoàn toàn.
Trí tuệ cảm xúc tập trung vào những khả năng liên quan đến nhận biết, hiểu và điều chỉnh cảm xúc, cũng như tương tác với cảm xúc của người khác.
Trong khi đó, “năng lực phi nhận thức” là một khái niệm rộng hơn và có thể bao gồm nhiều đặc điểm, kỹ năng hoặc thái độ như tính kiên trì, khả năng tự kiểm soát, động lực hay niềm tin vào khả năng của bản thân, tùy theo cách phân loại.
Hai khái niệm có những vùng liên quan nhưng không nên sử dụng như hai từ đồng nghĩa.
Đối với Ba Mẹ, điều quan trọng hơn việc gắn nhãn là tạo cho trẻ nhiều trải nghiệm phù hợp: giao tiếp với người khác, học tập, vận động, thử thách bản thân, mắc lỗi và thử lại.
Một số cách hiểu có thể khiến việc phát triển EQ đi sai hướng.
EQ cao không có nghĩa là không bao giờ tức giận, buồn hoặc lo lắng.
Mục tiêu là nhận biết cảm xúc và lựa chọn cách phản ứng phù hợp hơn.
Đồng cảm không đồng nghĩa với việc phải đồng ý với tất cả mọi người.
Một người vẫn có thể đặt giới hạn và bảo vệ quan điểm của mình trong khi tôn trọng cảm xúc của người khác.
Kiến thức giúp chúng ta hiểu EQ.
Nhưng những tình huống thật mới cho thấy chúng ta phản ứng như thế nào khi tức giận, bị từ chối, nhận lời phê bình hoặc xảy ra bất đồng.
Một bài kiểm tra không nên trở thành lý do để kết luận rằng một người “EQ thấp” hay một đứa trẻ “không có EQ”.
Khả năng cảm xúc có nhiều khía cạnh và còn chịu ảnh hưởng của độ tuổi, môi trường cũng như tình huống cụ thể.
Không có một công thức duy nhất để phát triển EQ.
Bạn có thể bắt đầu bằng việc gọi tên cảm xúc, tìm hiểu nguyên nhân, tạo khoảng dừng trước khi phản ứng, lắng nghe người khác, thực hành đồng cảm và nhìn lại cách mình xử lý những mâu thuẫn trong cuộc sống.
Với trẻ em, quá trình này còn cần những trải nghiệm phù hợp với độ tuổi.
Gia đình, bạn bè, học tập, hoạt động tập thể và thể thao đều có thể tạo ra những tình huống khác nhau để trẻ hiểu bản thân, tương tác với người khác, đối diện với khó khăn và từng bước trưởng thành.
EQ vì vậy không chỉ là điều để “học”.
Đó là một nhóm khả năng cần được thực hành trong những tình huống thật, mỗi ngày.
Từ khóa liên quan đến bài viết này
