Giáo Dục Nhật Bản: 10 Phương Pháp Nuôi Dạy Trẻ Đáng Tham Khảo
（Cập nhật）
Phương pháp giáo dục của Nhật Bản có gì đặc biệt? Từ tính tự lập, tinh thần tập thể đến thói quen học tập
Khi nhắc đến giáo dục Nhật Bản, nhiều Ba Mẹ thường nghĩ đến trẻ em tự lập, có ý thức kỷ luật, biết giữ gìn không gian chung và nghiêm túc trong học tập.
Tuy nhiên, phương pháp giáo dục của Nhật Bản không thể gói gọn trong một công thức duy nhất.
Gia đình, trường học, bạn bè, hoạt động tập thể, thể thao và những trải nghiệm hằng ngày đều góp phần vào quá trình trưởng thành của trẻ.
Vậy giáo dục Nhật Bản có những đặc điểm nào đáng tham khảo? Ba Mẹ Việt Nam có thể áp dụng điều gì mà không cần sao chép hoàn toàn cách nuôi dạy trẻ tại Nhật?
Giáo dục trẻ em tại Nhật Bản không chỉ tập trung vào kiến thức học thuật.
Trong môi trường trường học, trẻ còn có nhiều hoạt động liên quan đến sinh hoạt tập thể, trách nhiệm với cộng đồng, sức khỏe, ăn uống và đời sống hằng ngày.
Một ví dụ quen thuộc là hoạt động vệ sinh trường học. Thay vì mọi công việc vệ sinh đều do nhân viên thực hiện, học sinh tại nhiều trường tham gia dọn dẹp lớp học và các khu vực được phân công.
Bữa trưa tại trường cũng có thể trở thành một phần của giáo dục. Học sinh không chỉ ăn mà còn tham gia những công việc phù hợp như chuẩn bị, phục vụ và thu dọn trong môi trường tập thể.
Những hoạt động như vậy cho thấy một đặc điểm đáng chú ý: giáo dục không nhất thiết chỉ diễn ra khi trẻ ngồi trước sách vở.
Trẻ còn học thông qua những việc mình thực sự làm mỗi ngày.
1. Khuyến Khích Trẻ Từng Bước Tự Lập
Tính tự lập là một chủ đề thường xuất hiện khi nói về cách giáo dục trẻ em Nhật Bản.
Tuy nhiên, tự lập không có nghĩa là người lớn để trẻ tự làm mọi thứ mà không hỗ trợ.
Điều quan trọng là tạo cho trẻ những nhiệm vụ phù hợp với độ tuổi.
Ví dụ:
Tự cất đồ chơi sau khi chơi.
Chuẩn bị một số đồ dùng cá nhân.
Tự mặc quần áo khi đã có khả năng.
Tự mang và sắp xếp đồ của mình.
Hoàn thành một nhiệm vụ nhỏ trong gia đình.
Khi trẻ gặp khó khăn, người lớn có thể hướng dẫn thay vì lập tức làm thay.
Qua những trải nghiệm nhỏ, trẻ từng bước hiểu rằng có những việc mình có thể tự chịu trách nhiệm.
2. Không Làm Thay Trẻ Mọi Việc
Ba Mẹ thường giúp trẻ vì muốn tiết kiệm thời gian hoặc tránh cho con thất vọng.
Nhưng nếu người lớn luôn hoàn thành nhiệm vụ thay trẻ, trẻ sẽ có ít cơ hội trải nghiệm quá trình:
Thử.
Chưa làm được.
Suy nghĩ.
Thử lại.
Và cuối cùng hoàn thành.
Trong giáo dục, kết quả cuối cùng không phải lúc nào cũng là phần quan trọng nhất.
Quá trình trẻ tự giải quyết một nhiệm vụ cũng có thể tạo ra những trải nghiệm về sự kiên trì, trách nhiệm và niềm tin vào khả năng của bản thân.
3. Học Cách Tôn Trọng Tập Thể
Trẻ không chỉ sống như một cá nhân mà còn là thành viên của nhiều cộng đồng khác nhau.
Gia đình.
Lớp học.
Đội thể thao.
Nhóm bạn.
Xã hội.
Trong môi trường giáo dục Nhật Bản, việc sinh hoạt cùng tập thể tạo ra nhiều tình huống để trẻ học cách quan sát người khác và hiểu rằng hành động của mình có thể ảnh hưởng đến cộng đồng.
Những điều rất nhỏ như xếp hàng, giữ gìn không gian chung, chờ đến lượt hay thực hiện nhiệm vụ được giao đều có thể trở thành trải nghiệm giáo dục.
Mục tiêu không nhất thiết là khiến trẻ luôn làm theo người khác.
Trẻ cần từng bước học cách cân bằng giữa mong muốn cá nhân và việc sống cùng cộng đồng.
4. Để Trẻ Tham Gia Những Công Việc Hằng Ngày
Một đặc điểm thú vị của giáo dục là những công việc tưởng như rất bình thường cũng có thể trở thành bài học.
Ở nhà, Ba Mẹ có thể cho trẻ tham gia:
Dọn đồ chơi.
Sắp xếp bàn ăn.
Chuẩn bị đồ dùng.
Chăm sóc cây.
Phân loại đồ.
Giữ gìn góc học tập.
Không cần biến những công việc này thành hình phạt.
Thay vào đó, trẻ có thể hiểu:
“Đây là một phần việc của mình.”
Những nhiệm vụ nhỏ giúp trẻ có cơ hội thực hành trách nhiệm và cảm nhận mình là một thành viên có vai trò trong gia đình.
5. Học Thông Qua Hoạt Động Tập Thể
Không phải mọi bài học đều cần được giảng giải bằng lời.
Khi trẻ tham gia một hoạt động cùng người khác, rất nhiều tình huống giáo dục tự nhiên xuất hiện.
Trẻ phải:
Lắng nghe.
Chờ đến lượt.
Giao tiếp.
Hợp tác.
Tuân theo một số quy tắc chung.
Đối diện với bất đồng.
Điều chỉnh cảm xúc.
Đây cũng là lý do các hoạt động tập thể và ngoại khóa có thể đóng vai trò bổ sung cho việc học trong lớp.
6. Vận Động Và Thể Thao Cũng Là Một Phần Của Quá Trình Trưởng Thành
Trẻ em không chỉ phát triển khi ngồi học.
Thông qua vận động và thể thao, trẻ có thể gặp những trải nghiệm rất khác.
Ví dụ:
Trẻ muốn có bóng nhưng phải chuyền cho đồng đội.
Trẻ muốn thắng nhưng đội của mình thua.
Trẻ chưa thực hiện được một động tác và phải thử lại.
Trẻ phải lắng nghe hướng dẫn trong khi vẫn tương tác với những người xung quanh.
Những tình huống như vậy tạo cơ hội để trẻ trải nghiệm hợp tác, giao tiếp, thử thách và cảm xúc trong môi trường thực tế.
Amitie Sports Club – Giáo Dục Thông Qua Thể Thao
Tại TP.HCM, Amitie Sports Club là một chương trình giáo dục thông qua thể thao có nguồn gốc từ Nhật Bản.
Triết lý của Amitie là:
“Thể thao là phương tiện – Giáo dục là mục tiêu.”
Vì vậy, chương trình không chỉ hướng đến việc giúp trẻ cải thiện kỹ thuật bóng đá.
Thông qua luyện tập và chơi cùng tập thể, trẻ có cơ hội nghe hướng dẫn, giao tiếp, hợp tác, trải nghiệm thắng – thua và tiếp tục thử khi gặp khó khăn.
Amitie có chương trình dành cho trẻ từ 3 tuổi. Đây có thể là một lựa chọn để Ba Mẹ tham khảo nếu muốn trẻ có thêm môi trường vận động và tương tác cùng bạn bè.
Một đứa trẻ không thể học được cách đối diện với thất bại nếu chưa từng gặp một việc mình không làm được.
Trong học tập cũng vậy.
Khi gặp một bài khó, trẻ có thể:
Không biết cách làm.
Làm sai.
Sửa lại.
Thử thêm lần nữa.
Cuối cùng mới hoàn thành.
Nếu người lớn luôn đưa đáp án ngay lập tức, quá trình này sẽ biến mất.
Vì vậy, Ba Mẹ có thể cân nhắc cho trẻ thêm thời gian tự suy nghĩ trước khi hỗ trợ.
Điều trẻ học được khi đó không chỉ là đáp án.
Trẻ còn trải nghiệm cách mình phản ứng khi gặp khó khăn.
8. Rèn Sự Tập Trung Và Kiên Trì Qua Học Tập
Học tập không chỉ nhằm tích lũy kiến thức.
Một nhiệm vụ phù hợp với khả năng có thể yêu cầu trẻ tập trung, nhận ra lỗi, sửa lại và tiếp tục cho đến khi hoàn thành.
Đây là những trải nghiệm liên quan đến sự kiên trì và niềm tin rằng:
“Mình có thể thử thêm một lần nữa.”
Ishido – Phương Pháp Soroban Có Nguồn Gốc Từ Nhật Bản
Ishido là một phương pháp giáo dục Soroban của Nhật Bản hiện được triển khai tại TP.HCM.
Trong quá trình học, trẻ sử dụng bàn tính Soroban, thực hiện những nhiệm vụ phù hợp với trình độ và từng bước tiến lên các nội dung mới.
Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở khả năng tính toán.
Trẻ còn phải tập trung, đối diện với bài chưa làm được, nhận ra lỗi, sửa lại và tiếp tục thử.
Một nghiên cứu hợp tác giữa Ishido và Khoa Giáo dục của Đại học Saitama với 1.720 học viên ghi nhận mối tương quan thuận có ý nghĩa thống kê giữa mức độ yêu thích Soroban với một số năng lực phi nhận thức, bao gồm cảm nhận về năng lực bản thân và tính kiên trì.
Cần hiểu đúng rằng đây là mối tương quan, không chứng minh rằng việc học Soroban trực tiếp tạo ra những năng lực đó.
Tuy nhiên, quá trình học Soroban là một ví dụ thú vị về việc môi trường học tập có thể tạo ra những trải nghiệm liên quan đến tập trung, thử thách và sự kiên trì.
Tại TP.HCM, Ba Mẹ Việt Nam có thể tham khảo các cơ sở Ishido dành cho học viên Việt Nam.
9. Khuyến Khích Trẻ Tự Học Thay Vì Chỉ Chờ Được Dạy
Một mục tiêu quan trọng của giáo dục không chỉ là giúp trẻ biết thêm một kiến thức.
Xa hơn, trẻ cần từng bước hình thành khả năng tự mình học.
Điều này có thể bắt đầu từ những hành động nhỏ:
Tự đọc yêu cầu.
Tự suy nghĩ trước khi hỏi.
Tự kiểm tra lại.
Phát hiện lỗi.
Hoàn thành nhiệm vụ phù hợp với khả năng.
Hình thành thói quen học tập đều đặn.
Khi trẻ luôn phụ thuộc vào người lớn để biết “bước tiếp theo phải làm gì”, việc tự học sẽ khó hình thành.
Ngược lại, nếu nhiệm vụ vừa sức và trẻ có cơ hội tự tiến lên, việc học có thể dần chuyển từ “được người khác dạy” sang “mình chủ động học”.
Kumon – Phương Pháp Giáo Dục Nhật Bản Hướng Đến Khả Năng Tự Học
Kumon là một phương pháp giáo dục ra đời tại Nhật Bản và hiện được triển khai tại nhiều quốc gia.
Một đặc điểm nổi bật của phương pháp Kumon là trẻ học từ trình độ phù hợp với khả năng thực tế của mình thay vì chỉ dựa vào tuổi hoặc lớp học.
Thông qua hệ thống bài tập được sắp xếp theo mức độ, học viên từng bước giải quyết nội dung mới và hướng đến khả năng tự học.
Điều này tạo ra một cách tiếp cận khác với Amitie hay Ishido.
Nếu Amitie tạo nhiều trải nghiệm trong môi trường thể thao và tập thể, Ishido sử dụng Soroban như một môi trường học tập đòi hỏi tập trung và thử lại, thì Kumon đặt trọng tâm mạnh vào quá trình học viên tự mình tiến bộ qua việc học.
Ba Mẹ có thể xem đây là một trong những ví dụ tiêu biểu về phương pháp giáo dục có nguồn gốc từ Nhật Bản hiện được áp dụng rộng rãi bên ngoài Nhật Bản.
10. Giáo Dục Không Chỉ Nhằm Tạo Ra Một Đứa Trẻ “Giỏi”
Một trong những điều Ba Mẹ có thể tham khảo khi nhìn vào giáo dục Nhật Bản là mở rộng câu hỏi:
“Con học được bao nhiêu?”
thành:
“Con đang trở thành người như thế nào?”
Kiến thức và thành tích học tập vẫn quan trọng.
Nhưng quá trình trưởng thành còn liên quan đến:
Khả năng tự lập.
Tinh thần trách nhiệm.
Cách sống cùng người khác.
Khả năng quản lý cảm xúc.
Sự tập trung.
Tính kiên trì.
Khả năng tự học.
Thói quen thử lại khi gặp khó khăn.
Những khả năng này không được hình thành trong một lớp học duy nhất.
Gia đình, nhà trường, bạn bè, thể thao, học tập và cuộc sống hằng ngày đều có thể đóng góp vào quá trình đó.
Giáo Dục Nhật Bản Và EQ Có Liên Quan Không?
Có những điểm giao nhau, nhưng không nên coi hai khái niệm là một.
EQ – trí tuệ cảm xúc – liên quan đến khả năng nhận biết, hiểu và điều chỉnh cảm xúc của bản thân cũng như tương tác với cảm xúc của người khác.
Trong khi đó, giáo dục Nhật Bản là một phạm vi rộng hơn rất nhiều.
Tuy nhiên, một số trải nghiệm thường gặp trong giáo dục và sinh hoạt tập thể có thể tạo cơ hội để trẻ thực hành những khả năng liên quan đến cảm xúc.
Ví dụ:
Chờ đến lượt có thể yêu cầu trẻ kiểm soát mong muốn của mình.
Hoạt động nhóm tạo cơ hội hợp tác.
Thua một trò chơi tạo ra cảm giác thất vọng cần được xử lý.
Xảy ra bất đồng với bạn tạo cơ hội học cách giao tiếp.
Vì vậy, Ba Mẹ quan tâm đến phát triển EQ cho trẻ cũng có thể tham khảo một số cách tổ chức môi trường giáo dục và hoạt động tập thể của Nhật Bản.
Có Nên Áp Dụng Hoàn Toàn Cách Giáo Dục Của Nhật Bản Tại Việt Nam?
Không nhất thiết.
Nhật Bản và Việt Nam có môi trường sống, văn hóa, hệ thống giáo dục, điều kiện giao thông và cấu trúc gia đình khác nhau.
Một phương pháp phù hợp ở Nhật Bản chưa chắc nên được sao chép nguyên bản tại Việt Nam.
Điều hữu ích hơn là hiểu nguyên tắc phía sau.
Ví dụ, thay vì nghĩ:
“Trẻ em Nhật tự làm việc này nên con mình cũng phải làm giống hệt.”
Ba Mẹ có thể hỏi:
“Mục tiêu ở đây có phải là giúp trẻ tự lập không?”
Nếu đúng, hãy tìm một hoạt động phù hợp với độ tuổi và môi trường sống của con để hướng đến cùng mục tiêu.
Đó là cách tham khảo giáo dục Nhật Bản mà không biến nó thành một khuôn mẫu cứng nhắc.
Ba Mẹ Có Thể Bắt Đầu Áp Dụng Từ Đâu?
Không cần thay đổi toàn bộ cách nuôi dạy con.
Ba Mẹ có thể bắt đầu từ một vài việc nhỏ:
Cho trẻ tự làm một nhiệm vụ phù hợp.
Không đưa đáp án ngay khi trẻ gặp bài khó.
Để trẻ chịu trách nhiệm với đồ dùng của mình.
Tạo cơ hội chơi cùng tập thể.
Cho trẻ vận động thường xuyên.
Khuyến khích trẻ thử lại.
Tạo một thói quen học tập vừa sức.
Nói chuyện với trẻ về cảm xúc sau khi xảy ra mâu thuẫn.
Quan trọng nhất là lựa chọn cách phù hợp với độ tuổi, tính cách và khả năng của từng trẻ.
Kết Luận: Học Gì Từ Phương Pháp Giáo Dục Của Nhật Bản?
Giáo dục Nhật Bản không có một bí quyết duy nhất tạo nên những đứa trẻ tự lập, kỷ luật hay học tập tốt.
Điều đáng tham khảo nằm ở cách nhiều môi trường cùng tham gia vào quá trình trưởng thành của trẻ.
Gia đình tạo cơ hội để trẻ tự làm.
Sinh hoạt tập thể giúp trẻ học cách sống cùng người khác.
Thể thao tạo ra những trải nghiệm về hợp tác, cảm xúc và thử thách.
Học tập tạo cơ hội tập trung, mắc lỗi và thử lại.
Thói quen tự học giúp trẻ từng bước chịu trách nhiệm với quá trình học của chính mình.
Tại TP.HCM, những phương pháp giáo dục có nguồn gốc từ Nhật Bản như Amitie, Ishido hay Kumon cũng cho thấy ba cách tiếp cận khác nhau: giáo dục thông qua thể thao, học tập với Soroban và phát triển khả năng tự học.
Ba Mẹ không nhất thiết phải lựa chọn một phương pháp duy nhất.
Điều quan trọng hơn là hiểu trẻ đang cần những trải nghiệm nào và tạo ra một môi trường phù hợp để con từng bước phát triển.
