Cách Dạy Con Của Người Nhật: 10 Điều Ba Mẹ Có Thể Học Hỏi
（Cập nhật）
Người Nhật dạy con như thế nào? Từ tính tự lập, kỷ luật đến khả năng hợp tác và tự học
Cách dạy con của người Nhật được nhiều Ba Mẹ quan tâm bởi những hình ảnh quen thuộc như trẻ tự chuẩn bị đồ dùng, giữ gìn không gian chung, tham gia hoạt động tập thể hay từng bước chịu trách nhiệm với việc học của mình.
Tuy nhiên, không có một “công thức Nhật Bản” duy nhất áp dụng cho mọi gia đình.
Thay vì sao chép hoàn toàn cách nuôi dạy trẻ tại Nhật, Ba Mẹ Việt Nam có thể tham khảo những nguyên tắc phù hợp với độ tuổi, tính cách của con và môi trường sống của gia đình.
Dưới đây là 10 điều đáng tham khảo khi tìm hiểu cách người Nhật dạy con.
Trẻ học từ cách Ba Mẹ ứng xử, những việc mình làm trong gia đình, cách chơi cùng bạn bè, hoạt động thể chất, việc học và những lần gặp khó khăn.
Một điểm đáng tham khảo trong giáo dục Nhật Bản là trẻ thường có cơ hội tham gia vào những công việc và hoạt động phù hợp thay vì chỉ được người lớn giải thích phải làm gì.
Thông qua những trải nghiệm đó, trẻ từng bước học cách tự lập, chịu trách nhiệm, sống cùng tập thể và giải quyết những vấn đề phù hợp với khả năng của mình.
1. Dạy Trẻ Tự Lập Từ Những Việc Nhỏ
Tự lập không bắt đầu từ những nhiệm vụ lớn.
Ba Mẹ có thể cho trẻ tự thực hiện những việc phù hợp với độ tuổi như:
Cất đồ chơi.
Chuẩn bị một số đồ dùng cá nhân.
Tự mặc quần áo khi đã có khả năng.
Sắp xếp góc học tập.
Mang đồ của mình.
Tham gia chuẩn bị bàn ăn.
Ban đầu trẻ có thể làm chậm hoặc chưa tốt.
Nếu người lớn lập tức làm thay vì muốn nhanh hơn, trẻ sẽ mất đi cơ hội thực hành.
Ba Mẹ có thể hỗ trợ khi cần nhưng vẫn để trẻ hoàn thành phần việc mà mình có thể tự làm.
2. Không Giúp Trẻ Ngay Khi Con Gặp Khó Khăn
Khi thấy con không làm được, phản ứng tự nhiên của nhiều Ba Mẹ là:
“Để Ba/Mẹ làm cho.”
Nhưng đôi khi, chờ thêm một chút lại có giá trị hơn.
Ba Mẹ có thể hỏi:
“Con muốn thử thêm lần nữa không?”
“Con nghĩ còn cách nào khác?”
“Con cần Ba/Mẹ giúp phần nào?”
Điều quan trọng không phải để trẻ tự xoay xở với mọi vấn đề.
Mục tiêu là phân biệt giữa việc trẻ thực sự cần hỗ trợ và việc người lớn đang làm thay một điều trẻ có khả năng tự thử.
3. Dạy Trẻ Có Trách Nhiệm Với Đồ Dùng Và Không Gian Chung
Một hình ảnh thường được nhắc đến khi nói về trường học Nhật Bản là học sinh tham gia vệ sinh lớp học và một số khu vực trong trường.
Điều đáng tham khảo không đơn giản nằm ở việc “trẻ em phải dọn vệ sinh”.
Ý nghĩa lớn hơn là giúp trẻ hiểu rằng không gian chung không chỉ là trách nhiệm của một người khác.
Trong gia đình, Ba Mẹ có thể áp dụng nguyên tắc tương tự bằng những việc đơn giản:
“Con chơi xong thì mình cùng cất nhé.”
“Đây là góc học tập của con, con thử sắp xếp lại xem.”
Qua đó, trẻ dần hiểu rằng mình cũng có trách nhiệm với môi trường đang sử dụng.
4. Tạo Thói Quen Và Kỷ Luật Thay Vì Chỉ Ra Lệnh
Kỷ luật không nhất thiết đồng nghĩa với nghiêm khắc.
Với trẻ nhỏ, những thói quen được lặp lại đều đặn thường dễ hiểu hơn những quy định thay đổi liên tục.
Ví dụ:
Đi học về → cất đồ.
Chơi xong → dọn đồ chơi.
Đến giờ → chuẩn bị đi ngủ.
Ngồi học → chuẩn bị dụng cụ.
Thói quen giúp trẻ biết mình cần làm gì mà không phải lúc nào cũng chờ người lớn nhắc.
Điều quan trọng là Ba Mẹ nên lựa chọn số lượng quy tắc phù hợp với độ tuổi và cố gắng duy trì nhất quán.
5. Cho Trẻ Trải Nghiệm Thất Bại Và Thử Lại
Ba Mẹ thường muốn con thành công.
Nhưng trẻ cũng cần học cách phản ứng khi mình chưa thành công.
Có thể là:
Thua một trò chơi.
Không làm được một bài tập.
Chưa thực hiện được một kỹ năng.
Bị bạn từ chối.
Làm sai.
Phải bắt đầu lại.
Không cần cố tình tạo thất bại cho trẻ.
Nhưng khi những tình huống đó xuất hiện tự nhiên, Ba Mẹ không nhất thiết phải lập tức loại bỏ mọi khó khăn.
Có thể nói:
“Con chưa làm được lần này.”
thay vì:
“Con không làm được.”
Chỉ khác một từ, nhưng “chưa” để lại khả năng rằng trẻ vẫn có thể tiếp tục thử.
6. Khuyến Khích Trẻ Vận Động Và Tham Gia Hoạt Động Tập Thể
Trẻ không chỉ trưởng thành thông qua học tập.
Khi tham gia một hoạt động tập thể, trẻ gặp rất nhiều tình huống mà gia đình khó tạo ra hoàn toàn giống như vậy.
Trẻ phải:
Nghe hướng dẫn.
Chờ đến lượt.
Giao tiếp.
Hợp tác.
Chấp nhận quy tắc chung.
Đối diện với thắng và thua.
Điều chỉnh cảm xúc khi điều mình muốn không xảy ra.
Thể thao là một trong những môi trường có thể tạo ra những trải nghiệm này.
Amitie Sports Club – Giáo Dục Thông Qua Thể Thao
Tại TP.HCM, Amitie Sports Club là chương trình giáo dục thông qua thể thao có nguồn gốc từ Nhật Bản.
Amitie sử dụng triết lý:
“Thể thao là phương tiện – Giáo dục là mục tiêu.”
Thông qua bóng đá và hoạt động cùng tập thể, trẻ có cơ hội giao tiếp với bạn bè, nghe hướng dẫn, hợp tác, trải nghiệm thắng – thua và tiếp tục thử khi chưa thực hiện được.
Amitie có chương trình dành cho trẻ từ 3 tuổi. Đây là một lựa chọn Ba Mẹ có thể tham khảo nếu muốn con có thêm môi trường vận động và trải nghiệm hoạt động nhóm.
Có những khả năng không thể hình thành chỉ bằng lời nhắc:
“Con phải kiên trì.”
Trẻ cần một nhiệm vụ thực tế để trải nghiệm sự kiên trì.
Ví dụ:
Một bài chưa giải được.
Một kỹ năng chưa thành thạo.
Một nhiệm vụ cần tập trung lâu hơn bình thường.
Trẻ thử, mắc lỗi, sửa lại và tiếp tục.
Ba Mẹ không nhất thiết phải đưa đáp án ngay. Nếu nhiệm vụ vẫn nằm trong khả năng của trẻ, hãy cho con thêm thời gian suy nghĩ.
Ishido – Rèn Luyện Qua Quá Trình Học Soroban
Một ví dụ về phương pháp giáo dục có nguồn gốc từ Nhật Bản là Ishido Soroban.
Trong quá trình học, trẻ sử dụng bàn tính Soroban và từng bước thực hiện những nhiệm vụ phù hợp với trình độ của mình.
Ngoài việc luyện tập tính toán, trẻ còn trải nghiệm quá trình tập trung, gặp bài chưa làm được, nhận ra lỗi và thử lại.
Một khảo sát hợp tác giữa Ishido và Khoa Giáo dục, Đại học Saitama với 1.720 học viên đã ghi nhận mối tương quan thuận có ý nghĩa thống kê giữa mức độ yêu thích Soroban với một số năng lực phi nhận thức, bao gồm cảm nhận về năng lực bản thân và tính kiên trì.
Cần lưu ý rằng kết quả cho thấy mối tương quan, không chứng minh học Soroban trực tiếp tạo ra những năng lực này.
Tại TP.HCM, Ba Mẹ Việt Nam có thể tham khảo các cơ sở Ishido dành cho học viên Việt Nam.
Một mục tiêu quan trọng của giáo dục là giúp trẻ dần chuyển từ:
“Có người dạy mình.”
sang:
“Mình có thể tự học.”
Tùy độ tuổi, trẻ có thể bắt đầu bằng:
Tự đọc yêu cầu.
Tự thử trước khi hỏi.
Kiểm tra lại bài.
Tìm lỗi sai.
Hoàn thành một nhiệm vụ vừa sức.
Duy trì thời gian học đều đặn.
Ba Mẹ vẫn đóng vai trò hỗ trợ.
Nhưng thay vì luôn đưa ra đáp án, có thể giúp trẻ hình thành thói quen suy nghĩ trước.
Kumon – Phương Pháp Nhật Bản Hướng Đến Khả Năng Tự Học
Kumon là phương pháp giáo dục ra đời tại Nhật Bản và hiện được triển khai tại nhiều quốc gia.
Một đặc điểm quan trọng của phương pháp Kumon là học viên bắt đầu từ trình độ phù hợp với khả năng thực tế, sau đó từng bước tiến lên thông qua hệ thống bài tập.
Phương pháp hướng đến việc học viên có thể tự giải quyết nội dung và phát triển khả năng tự học.
Đây là một cách tiếp cận khác với môi trường thể thao của Amitie hay việc học Soroban tại Ishido, nhưng cùng cho thấy giáo dục trẻ có thể diễn ra thông qua nhiều loại trải nghiệm khác nhau.
9. Dạy Trẻ Cách Sống Cùng Người Khác
Tự lập không có nghĩa là chỉ quan tâm đến bản thân.
Trẻ cũng cần học cách sống trong một tập thể.
Những tình huống rất bình thường có thể trở thành cơ hội giáo dục:
Chờ đến lượt.
Không làm phiền người khác.
Lắng nghe khi bạn nói.
Chia sẻ.
Xin lỗi khi làm sai.
Giữ gìn đồ dùng chung.
Thực hiện phần việc của mình.
Ba Mẹ không thể dạy tất cả những điều này chỉ bằng lời nói.
Trẻ cần được chơi, học và hoạt động cùng người khác để thực sự gặp những tình huống đó.
10. Ba Mẹ Là Tấm Gương Gần Gũi Nhất
Trẻ quan sát người lớn nhiều hơn chúng ta nghĩ.
Nếu Ba Mẹ yêu cầu trẻ giữ lời nhưng thường xuyên không giữ lời với con, thông điệp sẽ trở nên mâu thuẫn.
Nếu yêu cầu trẻ bình tĩnh nhưng người lớn thường xuyên la hét khi tức giận, trẻ cũng sẽ học từ hành vi đó.
Không Ba Mẹ nào có thể luôn hoàn hảo.
Điều quan trọng là cách người lớn xử lý khi chính mình mắc lỗi.
Một câu đơn giản như:
“Lúc nãy Mẹ nói hơi lớn. Mẹ xin lỗi con.”
cũng có thể trở thành một bài học.
Trẻ nhìn thấy rằng mắc lỗi không phải là kết thúc. Chúng ta có thể nhận ra, chịu trách nhiệm và sửa lại.
Có Nên Dạy Con Hoàn Toàn Theo Kiểu Nhật?
Không nhất thiết.
Nhật Bản và Việt Nam có nhiều khác biệt về văn hóa, gia đình, giao thông, trường học và môi trường sống.
Một điều phù hợp với trẻ em tại Nhật không có nghĩa Ba Mẹ Việt Nam cần áp dụng nguyên bản.
Ví dụ, khi nhìn thấy trẻ em Nhật Bản có mức độ tự lập cao trong một số hoạt động, điều quan trọng không phải là:
“Con mình cũng phải làm giống hệt.”
Mà nên hỏi:
“Nguyên tắc phía sau là gì?”
Nếu mục tiêu là tự lập, Ba Mẹ có thể tìm một nhiệm vụ phù hợp và an toàn trong môi trường sống của gia đình mình.
Nếu mục tiêu là trách nhiệm, hãy giao cho trẻ một phần việc nhỏ.
Nếu mục tiêu là hợp tác, hãy tạo thêm cơ hội hoạt động cùng bạn bè.
Nếu mục tiêu là kiên trì, hãy cho trẻ thời gian thử trước khi giúp.
Học hỏi cách dạy con của người Nhật không có nghĩa biến trẻ thành “một đứa trẻ Nhật Bản”.
Điều có giá trị hơn là lựa chọn những nguyên tắc phù hợp để giúp chính con mình trưởng thành.
Ba Mẹ Có Thể Bắt Đầu Từ Đâu?
Không cần thay đổi 10 điều cùng một lúc.
Ba Mẹ có thể chọn một việc nhỏ để bắt đầu.
Ví dụ:
Tuần này, để trẻ tự cất đồ chơi.
Sau đó, để trẻ tự chuẩn bị một số đồ dùng.
Khi con gặp bài khó, chờ thêm một chút trước khi đưa đáp án.
Cuối tuần, tạo cơ hội để trẻ vận động hoặc chơi cùng tập thể.
Khi trẻ thất bại, hỏi:
“Con muốn thử lại thế nào?”
Những thay đổi nhỏ nhưng được duy trì thường thực tế hơn một kế hoạch giáo dục quá phức tạp mà gia đình khó thực hiện lâu dài.
Kết Luận: Điều Quan Trọng Trong Cách Dạy Con Của Người Nhật Là Tạo Cơ Hội Cho Trẻ Trải Nghiệm
Khi tìm hiểu cách dạy con của người Nhật, Ba Mẹ có thể nhận ra một điểm đáng tham khảo: trẻ không chỉ học thông qua lời dạy.
Trẻ học khi tự làm một việc.
Học khi mắc lỗi.
Học khi phải thử lại.
Học khi chơi cùng người khác.
Học khi chịu trách nhiệm với phần việc của mình.
Học khi từng bước tự giải quyết một vấn đề.
Gia đình, trường học, thể thao và các môi trường học tập đều có thể tạo ra những trải nghiệm khác nhau cho trẻ.
Tại TP.HCM, những phương pháp có nguồn gốc từ Nhật Bản như Amitie, Ishido hay Kumon cũng đại diện cho những cách tiếp cận khác nhau: trải nghiệm tập thể thông qua thể thao, tập trung và thử thách thông qua Soroban, hay từng bước hướng đến khả năng tự học.
Ba Mẹ không cần lựa chọn một “công thức Nhật Bản” duy nhất.
Hãy quan sát con, lựa chọn những trải nghiệm phù hợp và cho trẻ đủ cơ hội để tự mình trưởng thành.
